Региональный компонент

Соңгы елларда мәктәптә уку-укыту барышында нәзари һәм гамәли үзгәрешләр бар. Барыннан да бигрәк, сыйныф-дәрес рамкаларын күздә тотып әйтелә торган «традицион укыту» белән янәшә мәктәптә яңа технологияләр» инновацион дәреслә күбрәк үтеп керә.

Яналык яклылар традицион укытуның фђлсђфи нигезен мђќбњр итњ педагогикасы тђшкил иткђнлеккђ, аныћ мђгълњмат бирњгђ йљз тотуына, балага якын килњ ягыннан авторитар (талђп итњ педагогикасы) булуына, љстенлек алган ысул буларак аћлату-књрсђтњгђ мљрђќђгать итњенђ басым ясыйлар. Без дђ шуны истђ тотып, татар теле укытучылары белђн республика семинары њткђрергђ булдык. Шулай, 2010нчы елныћ 14нче октябрь кљнендђ  Кадошкино районы Латыш гомуми урта мђктђбендђ «Милли мђктђптђ татар телен џђм ђдђбиятын укытканда яћа алымнардан куллану» дигђн темага республика семинары њткђрдек. Республика семинарында  татар теле укытучылары бер Атюрьево районыннан гына юк иде, калган район вђкиллђре барысы барысы да бу эштђ актив катнашты.

Латыш авылы турында берничђ сњз. Кадошкино районында ике татар мђктђбе булса, берсе—Латыш гомуми урта мђктђбе. Ќиде йљзгђ якын халык яши бу авылда. Мђктђптђ 83 укучы белем ала. Гыйлем йљртында бергђ дус—тату белем алу, тђрбиялђнњ  љчен тљрле миллђт халкына шартлар булдырылган. Мђктђптђ милли культура почмагы эшлђп килђ.

Мордовия мђгариф институтында татар теле укытучылары белемнђрен њстерњчелђргђндђ шул мђктђптђ булу мљмкинчелеге туа. Аларны автобустан Латыш ќирендђ авыл администрациясе ќитђкчесе Римма Ђмин кызы Арюкова кунакчыл каршы алып, семинарныћ тђмамлап озатканчы булды. Аныћ љчен килђчђк буынны тђрбиялђњ, белем бирњ бик актуаль. Ул хљкњмђт сђясђтен белђ: мђктђпкђ булдыралган кадђр књбрђк ярдђм итђргђ тырыша. Шуныћ љчен зур рђхмђт.

Кадошкино районы ќитђкчесенећ урынбасары Светлана Николаевна Лисенкова, район мђктђплђре ќитђкчесе Горшкова Татьяна Владимировна, район Њзђк методисты Галкина Елена Александровна укучылар белђн бергђ чђкчђк белђн каршы алдылар.Ђ  мђктђп директоры Кадрякова Татьяна Анатольевна мђктђп ућышлары турында презентация књрсђтте. 6нчы сыйныфта методик џђм педагогик яктан дљрес тљзелгђн матур дђресне Светлана Равиль кызы Поташова алып барды. Ул компьютер технологиялђреннђн оста кулланды. Ђ 11нче сыйныфта Гадел Кутуйныћ «Тапшырылмаган хатлар» ђсђре буенча дђрес—судны Римма Равиль кызы Байчурина оештырды. Ул татар ђдђбияты буенча системалы эшлђп килгђн џђм дђрес ућышлы њтте. Мђктђптђ тату коллектив яћа технологиялђрдђн ућышлы кулланалар.

Укытучылар укучыларны матур ђдђби телендђ сљйлђшњлђренђ ислђре китеп ђйтте. Џђм тагы бер ђйберне кисђтеп куйдылар, ул да булса Район ќитђкчелђренећ мђктђп проблемалары белђн янып йљрњлђре.

Семинарны “Шатлык” ансамбленећ матур концерты белђн тђмамладык. Светлана Николаевна Кадошкино теплицаларында њскђн розалар џђм сувенирлар белђн Укытучылар елында њткђн укытучылар кљне белђн тђбриклђде.

Семинардан укучыларга татар телен укыту џђм милли рухта тђрбиялђњ эш тђќрибђсен књреп кайттык.

26нчы ноябрь көнне Саранск шәһәре 19нчы гимназия бинасында “Этномәдәни мәгърифәт: тәҗрибә һәм киләчәк” дигән III Бөтенроссия фәнни-практик конференциясе үтте. Бу конференциядә ике йөзләп катнашучы булды. Алар - Мордовия Республикасындагы  балалар бакчасы тәрбиячеләре, төрле фән укытучылары, югары уку йорт галимнәре; Россиянең төрле төбәкләреннән килгән кунаклар (Мәскәү һәм Мәскәү өлкәсе, Түбәншәһәр һәм Түбәншәһәр өлкәсе, Ульян шәһәре һәм өлкәсе, Ижевск шәһәре...), Мордовия хөкүмәт эшлекләре булды. Пленар утырышны 19нчы гимназия директоры, педагогика фәннәре кандидаты, Россия һәм Мордовия  атказанган укытучысы Зинаида Ивановна Акимова ачып җибәрде. Ул чыгышында  конференциянең дәрәҗәсен һәм укыту, тәрбия эшендәге урынын билгеләде. Һәрбер чыгыш  этномәдәни мәгърифәтнең балага тәрбия, толерант шәһес үстерүдәге роле турында сөйләде. Пленар утырыштан соң гимназия укучылары төрле милләт халкының мәдәни үрнәкләре белән баетылган матур концерт күрсәттеләр.

Конференция темасын төрле яклап яктырткан 10секция утырышы арасында татар теле һәм әдәбияты укытучылары “Туган тел дәресләрендә милли-мәдәни  мөхит булдыру” дигән секцияендә чыгыш ясадылар. Алар бу өлкәдә эш тәҗрибәләре белән уртаклаштылар. Кайсыбер чыгышлардан өзекләр белән сезне дә таныштырам. Конференциядә Наилә Якуб кызы Усманова (Лямберәнең 2нче урта мәктәбе) рус мәктәбенең башлангыч сыйныфларында татар теле укытканда әхлылык, толерант тәрбия бирү тәҗрибәсенә таянып уңышлы чыгыш ясады.

Әхлаклылык бүгенге көн кысаларында актуаль проблемаларының берсе. “Шәхеснең камилләшүһәм үсүендә әхлак тәрбиясенең ролен педагогика элек-электән исбатлап килгән”,- ди Рауза Мокатдәс кызы Юмаева, Ләмберә районы Пензятка урта мәктәбендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы. Ул татар фольклорын, этнографик материаллар, халык, гаилә традицияләрен өйрәнгәндә укучыларга әхлаклылык орлыгы сала. Ул яшь буынны иманлы, инсафлы итеп тәрбияләргә тырыша.

Ләмберә районы Черемиш төп гомуми мәктәбендә татар теле һәм әдәбияты укыткан Фазия Фәрит кызы Боярованың укучыларга милли традицияләр нигезендә укыту һәм тәрбия бирү өлкәсендә эш тәҗрибәсе белән уртаклашты. Бу өлкәдә уңышлары аның мул: мәктәп, район, республика күләмендә үткән эзләнү-тикшерү эшләре конкурсларында җиңүчеләре бар.

Альфия Шәйхи кызы Абдюшева (Ләмберә районы Аксен урта мәктәбе), Альфия Кетдус кызы Узбякова (Дубенка районы Ломат гомуми төп мәктәбе) күпмилләтле мәктәп укучыларда толерантлылык тәрбияләү юл һәм алымнары турында сөйләделәр. Ә Муртазина Альфия Фатих кызы “Татар теле һәм әдәбият дәресләрендә әхлак тәрбиясе”дигән чыгышында болай ди:

Кешене җәмгыйятьтән аерып карап булмый, аның гомере эшчәнлекнең төрле өлкәләрендә үтә. Кешеләр арасында яшәгәч, алар белән үзеңне ничек тоту кагыйдәләрен белү кирәк. Җәмгыйять өчен андый кагыйдәләр бик мөхим, чөнки аларсыз яшәү мөмкин түгел. Андый кагыйдәләр бик күп төрле. Аларның берсе шәхси санитария-гигиена таләпләрен үтәүне таләп итә, икенчесе ничек тыйнак булырга, сүздә торырга, сер саклый белергә өйрәтә. Дәүләт законында ныгытылган кагыйдәләр дә бар. Андый кагыйдәләр хокукый нормалар дип атала. Ләкин яшәүнең бертөрле законнарда да язылмаган кагыйдәләре бар әле. Алар иҗтимагый аңда, аның традицияләрендә, гореф-гадәтләрендә, йолаларында яши.

Нәрсә соң ул әхлак?  Җәмгыйять тормышында ул нинди урын алып тора?

Әхлак ул – кешенең эш-хәрәкәтләрендә, көндәлек тормышында билгеле бер калыпка салынган, билгеле бер кыйммәтләрдән торган сыйфат.

Әхлаклылык сыйфатлары мәңгелек калып түгел, алар җәмгыйятьтәге үзгәрешләр белән үзгәреп торалар һәм шул рәвешле үзләре дә җәмгыйятьне үзгәртәләр.

Мордва Республикасының татар авылларында татар һәм рус телләренең киләчәктә чын мәгънәсендә тигез хокуклы булып яшәеше өчен, беренче чиратта, татар теленә өйрәткәндә тәрбия мәсьәләләрен хәл итү зарури.  Соңгы ун елда татар теле дәресләрендә әхлак тәрбиясе тагын да әһәмиятле-рәк урын алды. Шәхеснең үсүендә әхлак тәрбиясенең роле бик зур. Әле борынгы грек философы Сенека ук «Гыйлемлектә алга китеп тә, әхлак ягыннан артта калган кеше, алга китүдән дә бигрәк, артка калып яши», – дип әйткән.

Ә. Хуҗиәхмәтов фикере буенча, «әхлак сыйфатлары, гадәттә, әхлакый аң, әхлакый кыйммәтләр, әхлакый хисләр кебек төшенчәләр аша билгеләнә».

Әхлак сыйфатлары эчтәлеген тәрбияләү бүгенге көндә аеруча мөһим бурыч булып тора. Җәмгыйятебездәге үзгәрешләрне истә тотып әйткәндә, әхлакый тәрбия төрле дәресләрдә дә алгы рәткә чыгып каралырга тиештер.

Әхлакый тәрбия туган илне ярату хисен тәрбияләүне истә тота. Бүгенге көндә патриотик тәрбия мәсьәләләренә дәреслекләр авторлары тарафыннан игътибар зур түгел. Кызганычка каршы, күп кенә патриотик шигырьләр, проза әсәрләреннән өзекләр төшереп калдырыла. Ф. Кәрим, А. Алиш, М. Җәлил, Ш. Камал, Г.Әпсәламов кебек әдипләрнең текстлары совет чорында-гы дәреслекләргә карата сирәгрәк очрый. Ә бит күп кенә патриотик шигырь-ләр нинди дә булса грамматик темага аеруча уңышлы карап торалар. Исемнәрнең, бигрәк тә тартымлы исемнәрнең, килеш белән төрләнүен үткәндә укучыларга Муса Җәлил шигырьләреннән өзекләр укырга, яки, үз-ләренә укырга кушып, шагыйрьнең туган илгә көчле мәхәббәтенә игъти-барны тупларга кушам. Муса Җәлил шигырьләрендә «туган ил» төрле ва-риантларда (туган җир, Ватан, туган ил һ.б.) һәм төрле килешләрдә кулла-ныла.

Татар теле безнең район мәктәпләрендә аеруча зур урын алып тора. Туган телне белү, аны ярату, аны ихтирам итү – укытучылар алдында шундый бурычлар торуы мәгълүм. Шуңа күрә, нәкъ татар теле дәресләрендә әхлак тәрбиясенең бер өлеше булып, туган телгә мәхәббәт һәм ихтирам тудыру. Бу максатка ирешү өчен күп ысуллар бар.

Беренчедән, туган тел турындагы әдипләребезнең фикерләрен өйрәнү. Әлбәттә, Г. Тукай, Ш. Маннур туган телгә багышланган шигырьләрен укучылар яттан белергә тиешләр дип уйлыйм.Әмма шигырьләрдән тыш, туган тел турындагы фәнни мәкаләләр, тарихи карашлар да булырга тиеш.

Икенчедән, туган телгә ихтирам тәрбияләү әдипләребезнең әсәрләреннән китерелгән өзекләр дә зур роль уйныйлар.

Өченчедән, халык авыз иҗаты зур урын алып тора. Шуңа күрә, дәресләремдә түбәндәге күнегү үрнәкләре тәкъдим итәм: Хезмәт турында мәкальләр табарга, мәгънәләрен аңлатырга. Нинди халык әкиятләрендә эшлеклелек, ялкаулыкны җиңеп чыча. Мәсәлән:

“Ялкау кеше – ярты кеше, уңган кеше – алтын кеше”. “Үги кыз” әкияте.

Ә. Хуҗиәхмәтов фикере буенча, «Мәктәптә гуманлылык принципларын урнаштыруның төп алымнарыннан берсе – тәрбия эшендәге уңай гадәтләргә, традицияләргә, тәҗрибәгә таяну. Мәктәпнең үз традициясе, халыкның рухи тәҗрибәсе, гореф-гадәтләре укучы балалар күңелендә кече яшьтән үк урын ала башларга тиеш. Чөнки нәкъ менә еллар дәвамында сыналган, халыкның үзе тарафыннан яклау тапкан гадәтләр һәм кануннар чын мәгънәсендә гуманлы булалар һәм гореф-гадәткә әвереләләр». Уңай үрнәк нигезендә әхлак тәрбиясен үткәрү даими рәвештә алып барылырга тиеш. Татар теле дәресләрендә җөмләләр, текстлар гына уңай үрнәк бирү аз дип саныйм. Шуңа күрә татар теле дәресләрендә иҗади күнегүләр оештырырга тырышам, шулай ук төрле күнегүләр тәкъдим итәм.

Әдәбият белән бергә татар теле дәресләре эстетик тәрбия даими рәвештә алып барырга тиеш. Монда ысуллар итеп, туган авылга, табигатькә  багышланган текстлар кертүне әйтеп китәргә була. Шул текстлар белән беррәттән, туган телнең матурлыгын, гаилә гаделлеген  сөйләм культурасын үстерү мәсьәләләрен хәл итүне дә билгеләп китеп була. Һәр дәрескә укытучы үзе дә иҗади якын килергә тиеш. Мисалга А.Алишның “Сертотмас үрдәк” әкиятен укыганнан соң ,“Сердән авыр нәрсә юк” темасына әңгәмә үткәрелә. Өйгә эш итеп “Сезнең гаиләдә сер тота беләләрме?” соравына җавап хәзерләп килү бирелә. Әти-әнисенең  сер саклый белә-белмәвен бала бәяли. Нәтиҗәдә шул ачыклана: бар ата-ана да  бу таләпләргә җавап биреп бетерм икән әле. Бала моны аңлый, әлбәттә, ләкин дәрестә бу сорауга ничек җавап бирергә белми (ничек инде ул: “Минем әни ачык авыз” яисә “Әтинең авызында сер тормый” дип әйтсен). Бу очракта укытучы ярдәмгә килә. Чөнки укытучы өчен иң мөһиме – куелган теманың бала өчен җитдилегендә, әһәмиятлелегендә, чын кеше булып яшәү өчен бик тә кирәклегендә.

Эшебезнең нәтиҗәсен без шунда күрәбез: татар теле дәресләрендә әхлак тәрбиясенә аеруча зур игътибар бирелергә тиеш. Туган телне яхшы белү, аны ярату, аны хөрмәтләү – әхлаклылыкның бер өлеше.

 

Н.Х.Насырова,

Мордовия мәгариф институты методисты

 

Цель: Дессиминация опыта формированию коммуникативной компетентности в процессе преподавания русского языка и литературы в татарской школе.

Система образования – важнейший социально – государственный институт, формирующий единое культурное, образовательное и духовное пространство социума.

Развитие национальной системы образования, которая обеспечит в условиях реальной полиэтничности каждому гражданину возможность самоопределения в лоне национальной культуры на основе родного языка, обычаев и традиции.

Я имею в виду, что каждый сегодня должен стать гражданином и патриотом своей Родины, сначала своей республики в которой он живет, а затем России.

Повышение уровня обучения родному языку, повышение престижа, социальной значимости русского и иных языков в российском социокультурном пространстве сегодня представляется очень важной задачей. Язык – носитель национального качества. В установочном документе ЮНЕСКО « Образование  в многоязычном мире» сказано так о языковых правах: «Язык – это не только средство общения и получения знаний, но также и неотъемлемая часть культурной самобытности и расширения прав и возможностей, как личности, так и группы. Поэтому уважение к языкам лиц, принадлежащих к различным языковым сообществам, имеет важное значение для мирного сосуществования». Кроме того, руководящие принципы ЮНЕСКО относительно языков в образовании звучат таким образом:

- ЮНЕСКО поддерживает обучение на родном языке как одно  из средств повышения качества образования на основе использования знаний и опыта обучающихся и  учителей;

- ЮНЕСКО поддерживает двуязычное и многоязычное образование на всех ступенях образования как одно из средств содействия обеспечению не только социального равенства, но и равенства полов и как один из ключевых элементов многоязычных сообществ;

- ЮНЕСКО поддерживает язык как один из важнейших компонентов межкультурного образования с целью поощрения взаимопонимания между различными группами населения и обеспечение уважения основных прав.

Идеи, так хорошо прописанные в нормативных актах  и международных документах, отражают культурную парадигму диалога культур, выдвинутую М.М. Бахтиным. «Чужая культура, - писал он, - только в глазах другой культуры полнее и глубже... один смысл раскрывает  свои глубины, встретившись и соприкоснувшись с другим, чужим смыслом: между ними начинается как бы диалог, который преодолевает замкнутость и односторонность этих смыслов, этих культур. Мы ставим чужой культуре новые вопросы, каких она себе не ставила. Мы ищем в ней ответа на эти вопросы, новые смысловые глубины. Без этих вопросов нельзя творчески понять ничего другого и чужого… При такой диалогической встрече культур они не сливаются и смешиваются, каждая из них сохраняет свое единство и открытую целостность, но они взаимообогащаются».(Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества,1979 год).

Воспитание компетентного человека – главная конечная цель образовательного процесса в средней  школе в сфере двуязычия.  В обществе востребована  личность компетентная, со сформированными коммуникативными навыками, умеющая работать в команде, брать на себя ответственность за решение проблем, готовая к постоянному самообразованию. От современного человека требуется развитое креативное мышление,  устойчивые навыки самоанализа, рефлексии критической самооценки.  Школа должна готовить своих учеников к жизни, развивая у них такие качества, как мобильность, динамизм, конструктивность.

Полностью можно скачать ниже:

Вложения:
Скачать этот файл (electiv.odt)electiv.odt[ ]29 Кб
Скачать этот файл (masterclass.doc)masterclass.doc[ ]195 Кб

Материалы из опыта работы Л.М.Гордеевой, учителя МОУ «Лицей № 43» городского округа Саранск Республики Мордовия. Здесь собраны и систематизированы книги с автографами, рукописи, архивные материалы, материалы встреч с авторами книг и работниками книгоиздательства; организована научно – исследовательская, собирательская работа общества «Мордовия литературная». А также представлена система работы в школьном музее мордовской литературы.


 

Республику Мордовия, как и всю Россию, населяют граждане различного этнического происхождения. Каждый из этносов обладает собственным языком, уникальной культурой, собственными ценностями, включёнными в систему общечеловеческих ценностей, традициями, историей вплетённой в общую для всех россиян историей, особенностями жизнедеятельности. Это многоцветье, многообразие составляет поликультурное общество, в котором мы живём, в котором предстоит жить подрастающему поколению. Система образования должна принимать активное участие в подготовке личности к жизнедеятельности в поликультурном обществе т.е. к его социализации.

Методические рекомендации по преподаванию мордовских (мокшанского, эрзянского) языков и мордовской литературы к составлению школьного учебного плана для общеобразовательных учреждений Республики Мордовия с родным (нерусским) и русским (неродным), русским (родным) языками обучения, реализующих основные образовательные программы начального, основного, среднего (полного) общего образования в условиях перехода на новый федеральный государственный стандарт общего образования в 2010-2011 учебном году